Enkele maanden geleden kwam ik er min of meer toevallig achter dat ik een milde vorm van diabetes heb. Diabetes betekent dat de bloedsuikerspiegel structureel te hoog is. Hierdoor ‘versuikeren’ de rode bloedlichaampjes en raken haarvaten beschadigd. Op den duur gaat hierdoor bijvoorbeeld je gezichtsvermogen achteruit en kunnen je nieren slechter gaan functioneren.

Van de diagnose diabetes schoot ik behoorlijk in de stress. Door de huisarts werd mij voorgespiegeld dat ik nu een chronische ziekte had, waar ik nooit meer vanaf zou komen. Opeens was ik een patiënt, van wie niet alleen de bloedsuikerwaarden, maar ook de bloeddruk en het cholesterolgehalte gemonitord moesten worden, en met pillen gereguleerd. Ik zag mezelf al voorgoed gevangen raken in de tentakels van het medisch-industrieel complex.

Die diagnose was een wake-up call. Ik had echt geen zin om me neer te leggen bij de status van patiënt. Daarom ben ik gezonder gaan eten en meer gaan bewegen. Samen met medicijnen bracht dat mijn bloedsuikerwaardes weer op een redelijk niveau.

Toch bleef ik met vraagtekens zitten. Ik heb geen overgewicht en ik at ook voor de diagnose niet ongezond. Wel heb ik een stressvolle periode achter de rug, met het overlijden van mijn moeder, een verhuizing, een verbouwing en werkperikelen. Ik merk dat er een verband is tussen mijn bloedsuikerwaarde en stress. Zo is mijn bloedsuikerwaarde ‘s ochtends hoger als ik op een dag iets spannends moet doen. Dat kan al iets zijn als een bloedafname. Ook mijn bloeddruk reageert sterk op stress en op doktersjassen.

Zo ontstaat er bij mij een vicieuze cirkel: meer stress leidt tot meer pillen en meer pillen leiden tot meer stress. Die reacties van mijn lichaam zijn onbewust. Ik wil meer bewustzijn ontwikkelen over hoe mijn lichaam reageert op stress. Hoe kan ik die cirkel doorbreken? Ik wil mijn lichaam kunnen kalmeren en monitoren en denk dan aan meditatie of ontspanningsoefeningen.


Voor mij en vele anderen voelt het leven harmonieus en in balans als we begrijpen welke mensen en waarden belangrijk zijn voor ons en waarom zij dat zijn. Dat is een zoektocht. Emoties en gevoelens zijn de wegwijzers bij deze zoektocht. Ze helpen bij het bepalen van grenzen en bij het onderzoek naar wat voor ons belangrijk is, en uiteindelijk leidt dat hopelijk tot zelfinzicht en keuzes die bij je passen. Wat zegt mijn emotionele reactie over mij en over de ander? Hoe werken angsten en blinde vlekken en wat gebeurt er bij conflicten tussen mensen? 

Psychologisch inzicht of bewustzijn gaat, volgens mij, voor een belangrijk deel over de wisselwerking tussen emoties en verstand. Voor ik de diagnose diabetes kreeg, richtte mijn belangstelling zich daarom vooral op psychologisch inzicht. 

Hoe belangrijk emoties zijn voor gezond psychisch en maatschappelijk functioneren, blijkt ook uit onderzoek. Hoogleraar neurologie Antonio Damasio beschrijft in ‘De vergissing van Descartes; gevoel, verstand en het menselijk brein’ een patiënt die een hersentumor had in het hersengebied dat bekend staat als de prefrontale cortex. Na de geslaagde verwijdering van de tumor was dit gebied beschadigd. De patiënt had (nog steeds) een hoger dan normaal IQ en scoorde op allerlei psychologische tests prima, maar zijn leven liep in het honderd. Hij bleek op zijn werk geen prioriteiten meer te kunnen stellen en verloor zijn baan. Hij ging met verkeerde zakenpartners in zee en ging failliet. Hij scheidde, hertrouwde en scheidde opnieuw. Opvallend was dat het hem allemaal weinig kon schelen, hij bleef er gelijkmoedig onder. Het bleek dat door de operatie zijn vermogen was aangetast om emoties te ervaren.

Uit dit en andere voorbeelden blijkt volgens Damasio dat emoties noodzakelijk zijn om verstandige keuzes te maken. Verstand zonder emotie is als een schip zonder roer, het drijft stuurloos rond. Daniel Goleman, de psycholoog die het begrip Emotionele Intelligentie populariseerde, komt tot dezelfde conclusie.

Wat betekent dit allemaal voor mijn stress probleem? Als psychologie gaat over bewustzijn op emotioneel vlak, bestaat er dan ook zoiets als lichamelijk bewustzijn? Wordt het tijd om ook mijn lichaam bij mijn zoektocht naar bewustzijn en zingeving te betrekken? En zo ja hoe dan?

Als je op zoek bent naar kennis over wat stress doet in je lichaam en hoe je dat kunt beïnvloeden, dan kom je al snel uit bij oosters geïnspireerde spiritualiteit, zoals boeddhisme, meditatie en yoga. Nu ben ik zeker geen yogi, maar inmiddels heb ik wel meegekregen dat yoga en meditatie focussen op het verband tussen lichaam en geest. Ik heb begrepen dat er veel vormen van meditatie zijn en in veel gevallen wordt je geleerd te focussen op je ademhaling. Dat helpt om je niet meer te laten meeslepen door ingesleten gedachtenpatronen.


Met hulp van een coach probeer ik meer inzicht te krijgen in het verband tussen stress en mijn lichamelijke reacties. Dat gaat via oefeningen en ervaring, dus niet via ‘het denken’. Tegelijkertijd heb ik behoefte aan een geïntegreerd beeld van bewustzijn, mentaal, emotioneel en lichamelijk. Hoe verhoudt oosterse spiritualiteit zich tot psychologisch inzicht (zie figuur)?

Fysiek mentaal emotioneel schema
De vraag dringt zich op: wat is bewustzijn? Het Engels heeft twee woorden die meestal vertaald worden met bewustzijn, namelijk ‘awareness’ en ‘consciousness’. Om het verschil tussen die twee begrippen duidelijk te maken het volgende voorbeeld: stel je loopt door een bos, en opeens zie je een beer. En hij ziet jou en komt op je af. Terwijl je je uit de voeten maakt, speur je naar een veilige plek tussen de bomen en struiken.

De bomen, het bos en de beer, daarvan ben je je bewust in de zin van ‘awareness’. Je weet dat ze er zijn, je bent je bewust van hun aanwezigheid. Je zou dit dus misschien het beste kunnen vertalen met ‘gewaarzijn’. De beer heeft een duidelijke betekenis, namelijk een bedreiging. Het gevaar van de beer, daarvan ben je je bewust in de zin van ‘consciousness’. ‘Aware’ heeft dezelfde wortel als ‘gewaar’, het is dus verwant aan het begrip waarneming. Consciousness komt van het Latijnse ‘consius’, dat zoiets als ‘innerlijk weten’ of ‘medeweten’ betekent. In het Frans betekent ‘la conscience’ zowel ‘bewustzijn’ als ‘geweten’.

Als ik het goed begrijp, betekent ‘awareness’ zich bevinden in een staat van waarneming, zonder oordeel over of waardering van wat er waargenomen wordt. Consciousness is evaluerend bewustzijn: wat betekent een bepaalde waarneming?

Mijn zoektocht naar bewustzijn en zingeving richt zich met name op ‘consciousness’, het evaluerend bewustzijn. Zingeving is betekenis zoeken en geven. Zoals ik hierboven schreef, is bewustwording voor mij een zoektocht naar welke mensen en waarden voor mij belangrijk zijn. Zelfinzicht helpt bij het beter kunnen waarnemen van anderen. Een grotere spanwijdte van mijn gewaarwording (‘awareness’) is dan misschien een bijeffect van meer bewustzijn (consciousness)?


Het boeddhisme ziet dit anders. Volgens het boek ‘No self, no problem’ van de Tibetaanse boeddhist Anam Thubten is volledige ‘awareness’ het uiteindelijke doel. Volledige ‘awareness’, gewaarwording, is verlichting. Wat ons in de weg zit, is het zelf of het ego (die termen worden door elkaar gebruikt). Het ego is een verhalenmachine: het construeert voortdurend verhalen over de werkelijkheid, die op de keper beschouwd, stuk voor stuk illusies zijn.

Zo is volgens het boeddhisme bijvoorbeeld onze identiteit een illusie. We klampen ons vaak vast aan een identiteit, bijvoorbeeld als succesvol zakenvrouw of als zorgzame vader. Dit zijn verhalen bedacht door ons ego die ons ervan weerhouden om de realiteit onder ogen te zien: namelijk dat er geen ego is. Het ego veroorzaakt ook de illusie van dualiteit: het idee dat we afgescheiden zijn van de werkelijkheid (de anderen). Het ideaal is non-dualiteit: het besef dat alles één is. Het denken zelf is de boosdoener, het kan niet uit ‘zijn eigen kooi’ ontsnappen. Dit is waar meditatie om de hoek komt kijken: door meditatie worden we ons bewust van de werking van onze gedachtenprocessen. Zo kunnen we leren de werking van het ego te doorzien.

Je kunt met meditatie beter leren waarnemen, zowel je gedachtenpatronen als wat er gebeurt in je lichaam. Dankzij aandachtoefeningen word ik meer bewust van welke situaties spanning met zich brengen en wat dat doet. Mijn stem wordt bijvoorbeeld hoger en monotoner door spanning. Maar ik voel me nog een beginner op dit gebied. Er is werk aan de winkel, ik wil ook graag dit soort bewustzijn vergroten en integreren in mijn dagelijks leven.

Openheid en creativiteit zijn in dit leerproces de sleutelwoorden: ik neem een open houding aan voor ervaringen zonder ze in bekende begrippen te interpreteren. Het benoemen van die ervaringen, zoveel mogelijk in eigen woorden, om de authenticiteit van de ervaring te bewaren. Door het benoemen worden ze toegankelijk gemaakt voor bewustzijn en dialoog. De creativiteit zit in het onder woorden brengen van de ervaring, in eigen woorden. Een benoemde ervaring is een bewuste ervaring.

Ik onderschrijf dus het idee dat zorgvuldig waarnemen en bewustzijn twee handen zijn die elkaar wassen. De consequentie van het boeddhistische streven naar volledige ‘awareness’ gaat alleen veel verder dan alleen zorgvuldig waarnemen. Het zet – helaas - het hele idee van zelfinzicht op de helling. Betekenis geven, bijvoorbeeld door reflectie en introspectie, is in de boeddhistische zienswijze juist niet de oplossing, maar een deel van het probleem. Het doel van introspectie is beter begrip en meer zelfkennis. Dat houdt per definitie een afweging in. Je leert onderscheid maken, je beseft dat sommige zaken belangrijker zijn dan andere. Precies dat onderscheid creëert dualiteit en strijd, aldus het boeddhisme. Het verstoort de kalmte en sereniteit waar de boeddhist naar streeft.

Het is niet zo dat je in meditatie emoties moet onderdrukken. Je kunt emoties, net als andere gedachten, het beste beschouwen als gasten: je laat ze binnen, je luistert en je laat ze weer los. Emoties zijn in deze opvatting dus geen richtingaanwijzers, het zijn voorbijgaande wolken aan de hemel.

Ik vind deze opvatting over emoties tekort schieten. Onderscheid en keuzes kunnen maken, is de essentie van zingeving en daarbij hebben we onze emoties broodnodig. Gechargeerd zou je kunnen stellen dat de patiënt waarover Damasio schreef misschien wel verlicht was in boeddhistische zin. Hij maakte zich niet meer druk over van alles, hij was kalm en sereen. Maar hij was wel stuurloos.


Fysiek mentaal conclusie
Welke conclusie kan ik trekken over oosterse spiritualiteit, lichaamsbewustzijn en psychologie? In het schema heb ik aangegeven hoe volgens mij meditatie en psychologische bewustwording zich tot elkaar verhouden. Psychologisch inzicht en meditatie zijn als strategieën voor bewustwording in mijn ogen complementair. Psychologisch inzicht heeft vooral betrekking op de wisselwerking tussen verstand en emotie, de overlap tussen mentaal en emotioneel in de figuur, Meditatie richt zich vooral op de interactie tussen mentale en fysieke processen, zie de groene overlap in de figuur. Door middel van concentratie op je ademhaling word je je enerzijds bewuster van je lichaam en anderzijds ook van de werking van je geest. Dat vind ik waardevol.

Wat mij niet aanspreekt is de visie van het boeddhisme op emoties. Die worden op één hoop gegooid met andere gedachtenpatronen, als oprispingen van het ego. Ik vind dat het boeddhisme, althans voor zover ik het heb leren kennen, daar een blinde vlek heeft. Ik kom daar in een volgend blog op terug. Het doel van mijn zoektocht is dus niet het oplossen van het ego. Mijn ideaal is eerder een ego dat zich ontwikkelt, dan een ego dat verdwijnt. Kritisch vermogen, onderscheid kunnen maken: het zijn voor mij essentiële ingrediënten voor een ontplooiend bewustzijn.

 

Dankjewel voor het lezen van dit blog! Heb je opmerkingen, aanvullingen, zie ik het verkeerd of ben je het met me eens? Laat het weten, ik stel  het zeer op prijs. Ook vind ik het leuk als je een suggestie doet voor een onderwerp om over te schrijven! 

Je kunt je abonneren op mijn blogs door op de link 'abonneer op blog updates' te klikken, rechtsboven onder het menu. Je krijgt dan een email als ik een nieuw blog publiceer.