Komt wijsheid met de jaren? Is wijsheid iets dat je overkomt? Ben je op een gegeven moment plotseling of geleidelijk wijs (geworden)? Als je maar genoeg meemaakt? Waarom wordt wijsheid zo weinig nagestreefd, zou het niet bovenaan de levensdoelen van elk mens moeten staan?
Ik vind van wel. En ik vind bovendien dat het bevorderen van wijsheid een politiek doel zou moeten zijn, en dat er, bij wijze van spreken, een minister van wijsheid zou moeten zijn, die het wijsheidsgehalte in onze samenleving zou moeten bevorderen. Maar ik denk ook dat er weinig notie is over wat wijsheid is en waarom het goed zou zijn als meer mensen zich zorgen zouden maken over hun eigen wijsheid en die van anderen.
Wijsheid is niet iets ongrijpbaars en mystieks, het is een onderwerp waarover je zinvol kunt leren, praten en discussiëren. Om vruchtbaar over wijsheid te kunnen spreken, moeten we er wel van uitgaan dat er algemene principes zijn, dat er een algemeen menselijk patroon zit in het verwerven van dit kostbare goed. Mijn zoektocht naar wijsheid houdt onder meer in betekenis te vinden met behulp van persoonlijke ervaringen. Deze betekenis zou de ruimte moeten laten voor individuele vrijheid en voor kritische toetsing, dus zou niet dogmatisch zijn. Anderzijds zou zij systematisch en overstijgend genoeg moeten zijn om tot een uitwisseling te komen.
Is het zoeken naar wijsheid niet hetzelfde als filosoferen? Kortgezegd: ja. Maar dat wil niet zeggen dat we moeten wachten met nadenken en uitwisselen totdat we de geschiedenis van de filosofie hebben bestudeerd. Op het gebied van wijsheid en zingeving zijn we allen geroepen tot deskundigheid. Het is met wijsheid en filosofie eigenlijk net als met seks en seksuele voorlichting: basiskennis is handig, maar daarna moet je het toch vooral zelf uitzoeken en ervaren. En het geeft ook niet dat het filosofische of spirituele wiel opnieuw wordt uitgevonden: schrijvers en filosofen geven altijd nieuwe betekenis aan oude woorden, en nieuwe woorden aan oude betekenissen.
Wijsheid wordt vaak verbonden aan levenservaring. Daarin zit een kern van waarheid: wijsheid ontstaat door ervaringen. Pijnlijke ervaringen zijn hierbij het beste. Wijsheid leer je niet uit boekjes, vandaar dat geleerdheid en wijsheid niet zoveel met elkaar te maken hebben. Maar levenservaring is op zich evenmin een garantie voor wijsheid: je kunt veel meegemaakt hebben, maar toch weinig levenslessen geleerd hebben. Iedereen kent wel de vrouw die steeds weer op verkeerde mannen valt. Zij heeft veel (pijnlijke) ervaringen maar leert er weinig van. Wijsheid is daarom ook het vermogen te leren basis van ervaringen. Om wijs te worden, moeten we geestelijke arbeid verrichten. Je kunt niet wijs worden als je niet over jezelf nadenkt, als je niet regelmatig reflecteert op je ervaringen en jezelf kritische vragen stelt (introspectie).
Een wijze kun je omschrijven als iemand die een samenhangend (geïntegreerd) wereld- en zelfbeeld heeft verworven doormiddel van reflectie en introspectie, op basis van kennis en ervaring. Een wijze heeft inzicht in zichzelf en de wereld.
Bewustzijn en esoterie
Mooi gezegd, een wijs persoon is iemand die zich zelf en de wereld kent, maar waaruit bestaat die kennis dan? Als het niet uit boekjes te halen valt, kun je er dan toch over schrijven? Ja, je kunt er over schrijven, maar voor wie het ‘ervaren’ heeft, hebben de woorden een andere betekenis dan voor degenen die het niet ervaren hebben.
Verschillende betekenissen voor verschillende personen? Dat klinkt esoterisch. Esoterisch heeft voor velen de bijklank van zweverig, vaag, new age. Meestal wordt het woord esoterisch weinig vleiend gebruikt, als een synoniem voor vaag geklets. Het hoekje ‘esoterie’ in de boekhandel is voor velen dan ook synoniem met ‘hocus pocus’. Het woord ‘esoterisch’ zegt in een notendop veel over de begripsverwarring die heerst rondom veel termen die met zingeving en wijsheid gebruikt worden. Letterlijk betekent esoterisch niets anders dan ‘voor ingewijden’. Er is niets zweverigs aan kennis die alleen begrepen wordt door ingewijden. Om een voorbeeld te geven: er zijn maar weinig mensen die de relativiteitstheorie begrijpen, dus in de letterlijke zin is dat een esoterische theorie. Maar een vage theorie is het zeker niet. Voor ingewijden wil in feite niets anders zeggen dan dat er voorkennis nodig om bepaalde verbanden te begrijpen.
Een wijs mens bevindt zich op een hoog niveau van bewustzijn. Wijzer worden is bewuster worden, en bewuster worden is inzichten opdoen. Wijsheid is ook kennis voor ingewijden, dus in die zin is het inderdaad esoterisch. Aan de hand van voorbeelden en vergelijkingen is toch duidelijk te maken wat het verband is tussen bewustzijn en wijsheid. Om bewustzijn te kunnen begrijpen, is het verschil tussen kennis en inzicht belangrijk. Een wijs persoon heeft zelfinzicht. Dat is wat anders dan veel mensen onder zelfkennis verstaan. Bij zelfkennis denkt men aan het kennen van de eigen sterke en zwakke kanten, de eigen kwaliteiten. Iemand heeft zelf kennis als hij zegt: ik haal geen zak chips in huis, want dat eet ik onmiddellijk op. Zelfinzicht is zelfkennis verrijkt met begrip. Waarom eet hij die zak chips onmiddellijk op? Zelfinzicht brengt ons op het terrein van de psychologie.
Met bewustwording bedoel ik hier iets eenvoudigers dan gesuggereerd lijkt te worden door veel schrijvers over Zen, verlichting, geestelijke technieken, geestverruimende middelen en goeroes. Ik bedoel iets wat we in het dagelijks spraakgebruik aanduiden als ‘besef’. (Hoewel er misschien uiteindelijk geen verschil is tussen mijn opvatting over 'hoog bewustzijn’ en Boeddhistische opvattingen over ‘verlichting’).
Als klein kind was ik gefascineerd door landkaarten en wereldkaarten. Het idee dat ‘alles’ afgebeeld kon worden op een stuk papier gaf een enorm gevoel van overzicht en controle. Ik begreep alleen niet waarom er twee woorden waren voor hetzelfde ding, namelijk ‘de wereld’ en ‘de aarde’. Het ging toch beide over die landen die afgebeeld werd op die kaarten? Later besefte ik dat de aarde natuurlijk een beschrijving is van het fysieke object, de planeet, en ‘de wereld’ een beschrijving van ‘de menselijke levensruimte’. Landen en landsgrenzen zijn immers vooral een menselijke invulling van een fysieke omgeving, en een wereldkaart geeft de fysieke realiteit, maar ook de menselijke dimensie (in de vorm van landen). Als kind vond ik de uitdrukking ‘ieder mens leeft in zijn eigen wereld’ vast volslagen krankzinnig en onbegrijpelijk (er is toch maar één wereld?).
Het gebruik van twee begrippen voor (in mijn ogen) hetzelfde ding kwam bij mij als kind vaag, ‘esoterisch’ over: er was schijnbaar een verschil dat ik niet kon zien. Het begrip ‘wereld’ viel samen met een realiteit die ik begreep, namelijk de fysieke realiteit waarin wij leven, maar hoorde ook bij een dimensie waarvan ik me als kind niet bewust was. Later behoorde ik tot de ‘ingewijden’ en begreep ik het verschil.
Dit voorbeeld illustreert dat begrippen van betekenis veranderen door bewustwording. Een kind dat zich normaal ontwikkelt, leert op allerlei terreinen dat er meer is dan je aanvankelijk kunt zien en horen. Er zijn vele verborgen ‘werelden’ die ontsloten worden. Het leert lezen en maakt kennis met de wereld der letteren etc. De creatie en ontsluiting der werelden gaat tijdens de volwassenheid door op talloze, ontelbare terreinen. Overal waar kenners zijn, op het gebied van Franse wijn, voetbal, Zuid Amerikaanse geschiedenis, hip-hop muziek, is verschil in kennis, maar ook in inzicht (bewustzijn) tussen leek en kenner. Je kunt op al deze terreinen veel uit boekjes leren, maar als de kenner ervaring aan kennis paart, kan hij tot persoonlijke inzichten komen. Hij wordt zich bewust van kwaliteitsverschillen en ontwikkelt een visie. Hij ziet aspecten en nuances op zijn terrein waar de leek blind voor is. Gesprekken tussen kenners klinken voor de buitenstaander esoterisch (zweverig). Ze zijn ook esoterisch (voor ingewijden). De elementen kennis, begrip, inzicht op basis van ervaring en kwaliteitsbesef, zijn tekenen van bewustzijn.
Maar er is maar één vorm van bewustwording die leidt tot wijsheid en dat is bewustzijn over persoonlijke, psychische groei. Ken u zelve is goed, heb inzicht in u zelve is beter. Persoonlijke groei is op zich weer een andere benaming voor groeiend zelf inzicht en bewustwording. Dus cryptisch gesteld kun je zeggen dat de wijze niet alleen een hoog niveau heeft van bewustzijn, maar ook bewustzijn heeft over zijn bewustwording, het pad dat hij heeft afgelegd.