Het tekort (zin en de miljoenennota)
Vaak wordt gedacht dat de woorden ‘fundamenteel’ en ‘belangrijk’ hetzelfde betekenen. Dat is een misvatting. Genoeg calorieën binnen krijgen is fundamenteel voor alle levende wezens, maar in een samenleving waar veel mensen sterven aan teveel calorieën is het niet het belangrijkste.
In de loop der jaren heb ik her en der wat in besturen van verenigingen gezeten. Wat mij is bij gebleven van dat werk, is dat het merendeel van de vergadertijd opgeslokt wordt door een voortdurend gesteggel over financiële middelen, over dreigende tekorten, wanbetalers en aflopende subsidies. Eigenlijk kwam je aan inhoudelijke zaken nauwelijks toe. Je zou kunnen zeggen dat er teveel aandacht was voor fundamentele zaken en te weinig voor belangrijke.
Als ik de politieke discussies rond de miljoenennota volg, dan bekruipt mij het gevoel dat het overgrote deel van de politieke partijen, met uitzondering van de Partij voor de Dieren, zich gedraagt als het bestuur van een vrijwilligersorganisatie in geldnood. De energie en aandacht worden grotendeels opgeslurpt door financiële randvoorwaarden. Fundamenteel maar niet belangrijk. Neem nou de reactie van het CDA en de ChristenUnie op het kabinetsbeleid: uit berekeningen blijkt dat de effecten voor gezinnen met kinderen iets ongunstiger zijn dan voor andere groepen. In een Pavlov reactie springen CDA en Christen Unie er boven op om dit minieme effect voor hun achterban (?) aan de kaak te stellen. Wat is er gebeurd met de partij die ooit de titel van haar politiek program ontleende aan de uitspraak ‘Een mens leeft niet bij brood alleen’? (Voor de minder bijbel-vasten: dat was Jezus’ antwoord, toen de duivel hem probeerde te verleiden met ‘aardse bezittingen’).
Een gezonde economie wordt als fundamenteel gezien voor onze samenleving, wat waar is, en dus als het belangrijkste, wat onwaar is. Maar een politieke cultuur die zich alleen richt op de fundamenten, richt zich in feite alleen op het overleven, niet op de kwaliteit van het leven zelf. Een cultuur die overleven als belangrijkste doelstelling in haar vaandel heeft staan, is in geestelijke zin arm.
Ik vind onze politieke cultuur dus armoedig, niet in materiële maar in geestelijke zin. In haar boek ‘Droom der rede’ schreef crimonologe Dessaur (1931-2002, schrijversnaam Andreas Burnier) dat onze cultuur is blijven steken, of eigenlijk een regressie heeft doorgemaakt, tot een soort kinderlijke fase, met een fascinatie voor het concrete. Daarmee hebben wij het in de beheersing van ‘objecten’ (de materiële werkelijkheid) ver gebracht, maar ons zicht op ons innerlijk is verloren gegaan. De culturele opvatting is dat daar geen ‘objectieve’ kennis over mogelijk is, dat daar niet echt iets te leren en te ontwikkelen valt, of hooguit in de trant van ‘grootmoeders tegeltjeswijsheden’. De prijs is dat iedereen die wel in staat is om z’n eigen geestelijke realiteit te onderzoeken, daarvoor geen weerklank vindt in onze cultuur, en vaak ook niet in zijn/haar sociale omgeving. Volgens Dessaur is dit een oorzaak van het gevoel van vervreemding en uitgeslotenheid dat de meer reflectieven onder ons ervaren (‘is dit alles?’).
Als kind wordt ons verteld dat ‘gelukkig worden’ het hoogste levensdoel is. En klinkt het niet logisch dat geluk een kwestie is van zo min mogelijk ongeluk, lijden, pijn en problemen? Is een comfortabel leven zonder materiële armoede en zonder al te veel lijden (goede gezondheid) niet de basisvoorwaarde voor geluk en dus de sleutel tot zingeving? Dit is een wijdverbreide en schadelijke versimpeling. In het boek ‘De levensloop van de mens’, geschreven door de ontwikkelingspsycholoog Lievegoed wordt gesteld dat velen rond hun 40e beginnen met een spirituele zoektocht,
- ‘De grote derde levensfase (volgens de Chinezen de fase om wijs te worden) begint in de veertigerjaren. (…) Deze fase begint met tumultueuze jaren. Biologisch betekenen zij het begin van afnemende lichaamskracht. (…) Voor wie nooit eerder gezocht heeft naar niet-materiële levenswaarden, moet deze situatie in hoge mate bedreigend zijn. De ontdekking van de afnemende vitaliteit naast een onbevredigheid met de eigen situatie is een aantasting van het gevoel van eigenwaarde. (…) De mens komt nu in zijn levensspoor als het ware voor een wissel te staan en de keuze van het spoor is bepalend voor het verder verloop van zijn leven.‘
De zin van ons bestaan ligt in het ontdekken van onze plek in de wereld, door middel van een realistisch beeld van onze verantwoordelijkheid voor ons eigen welzijn en dat van de wereld. Dit is niet mogelijk zonder bewustwording, een proces dat wordt gevoed door ervaringen en reflectie. Je zou ook kunnen zeggen dat dit proces van bewustwording, de interactie van ervaring en reflectie, onze reis zin en doel geeft.
Beroemd is de uitspraak van Johan Cruijff: ‘je gaat het pas zien als je het door hebt’. Die uitspraak ging uiteraard over voetbal, maar het is terecht geïnterpreteerd als een uitspraak met een veel bredere strekking. In veel situaties is het zo dat je de waarheid pas begrijpt als je de verbanden ziet. Het is alsof je door de bergen loopt en niet weet waar je uit zult komen. Pas als je op de plaats van bestemming bent, hoog in de bergen, en je ziet het pad dat je hebt bewandeld, dan pas zie je hoe de route in elkaar zat. Dit is wat bewustwording is. Volgens Lievegoed staan we in ons persoonlijk leven rond ons 40e levensjaar voor een keuze: of we kiezen voor geestelijke waarden, of we lopen het gevaar af te glijden in een ‘zondebokken’ moraal, die moet verklaren waarom het leven ons niet gebracht heeft wat we ervan verwachten. Vanuit een cultureel perspectief gezien, kunnen we proberen een zingevingsoffensief in te zetten. We kunnen ons ook collectief slachtoffer voelen, van Europa, begrotingsregels en de islam. Dan worden we binnenkort wakker in een land waar de PVV de grootste partij is.
