Het boeddhisme lijkt weinig oog te hebben voor de rol van emoties en gevoelens bij zingeving, zo constateerde ik in een vorig blog. Ik voelde wat schroom om dat op te schrijven: mag ik zomaar zoiets omvattends als een wereldreligie bekritiseren zonder er eerst jaren op gestudeerd te hebben?
Het boeddhisme zegt dat het zoeken naar zingeving, bijvoorbeeld door reflectie en introspectie, geen oplossing is, maar juist een deel van het probleem (zie bijv. John Welwood, Toward a Psychology of Awakening). Want het doel van introspectie is beter begrip en meer zelfkennis. Dat houdt per definitie een afweging in. Je leert onderscheid maken, je beseft dat sommige zaken belangrijker zijn dan andere. Onderscheid creëert dualiteit en strijd, aldus het boeddhisme.
De Tibetaanse monnik Anam Thubten geeft in zijn boek ‘No self, no problem’ een voorbeeld:
‘We zouden onze geesten de opdracht moeten geven om te zeggen: ‘Ik ga alles accepteren’. Als we alles accepteren dan is er geen probleem. Alle problemen lossen onmiddellijk op. Als je zelfs een klein detail niet accepteert, dan kan een klein probleem al snel een groot probleem worden. Een klein probleempje, dat je niet accepteert, kan je hele innerlijke rust vernietigen. Stel je voor we kijken in de spiegel vandaag en beseffen opeens, iets, bijvoorbeeld er is iets mis met onze kleren. Er is iets mis met onze haarstijl. We hebben leuk haar maar dan gaat één haar de verkeerde kant op. Het gaat die kant op en we willen het deze kant op hebben. (…) Eerst is het geen probleem. Dan denken we: ik hou er niet van dat één haar die kant opgaat.’ Onze geest heeft de neiging om alles op te blazen, uit proportie.’
De geestige en lichtvoetige stijl van ‘No self, no problem’ maakt het aantrekkelijk om te lezen. De boodschap is daarmee niet minder serieus: ‘accepteer alles, het is wat het is’. Natuurlijk, als we alles accepteren is er nooit een probleem. Maar willen we alles accepteren? Ikke niet! Veel energie steken in een ondeugende haar is niet erg wijs, daarvoor hoef ik niet verlicht te zijn. Maar waarom zouden we alle problemen wegredeneren? Sommige problemen zijn op te lossen. Om problemen op te lossen helpt het als je niet alle problemen tot illusies verklaart. Een houding van ‘pick your battles’ lijkt mij daarom constructiever: steek je energie in problemen die oplosbaar zijn.
Een boeddhist zal zeggen dat het mijn ego is dat tegenstribbelt, dat niet wil accepteren dat het zelf een illusie is. ‘Het is jouw ego dat kritisch is, en daaraan vasthouden bewijst dat je nog in de illusie van je ego gelooft en dus niet verlicht bent.’ Misschien zie ik iets over het hoofd?
In die context vond ik het boek ‘Eyes Wide Open: Cultivating Discernment on the Spiritual Path’ van Mariana Caplan een verademing. Caplan weet waarover ze het heeft: ze is zelf yogalerares en gepromoveerd psychotherapeut. Haar boek is een pleidooi voor het ontwikkelen van een kritische houding ten opzichte van spirituele leraren en bewegingen. Niet om ze voorgoed af te serveren, maar om het kaf van het koren te kunnen scheiden. Ze benadrukt dat het op het gebied van spiritualiteit belangrijk is om onderscheid te leren maken, bijvoorbeeld om spirituele leraren (goeroes) niet teveel op een voetstuk te zetten. Goeroes zijn ook mensen zijn met hun blinde vlekken. Zelf gelooft ze wel in het boeddhisme als leer en het idee van verlichting. Maar haar ervaring is dat plichtsgetrouw mediteren of het overnemen van boeddhistische formuleringen niet per se leidt tot meer compassie en zelfinzicht.
Ze geeft een voorbeeld van een conversatie met haar ex vriendje Jivan
- ‘Ik geloof echt in non-dualiteit’ vertelde Jivan me. ‘We zijn allen één. Ik kan het nu voelen.’
- ‘Wat betekent dat precies?’ vroeg ik
- ‘Het betekent dat jij noch ik gescheiden bestaan, los van elk ander levend of levenloos object. Er is geen separatie.’
- ‘En toch luister je niet echt naar me. Ik wil dat je hier bent en niet zo afstandelijk.’
- ‘Maar wie is die ‘jij’ die graag samen met ‘mij’ wil zijn?
- ‘Verdomme Jivan, ik ben de ‘mij’ en ‘jij’ bent de ‘jij’!’
- ‘Er is geen verschil, dus we kunnen nooit echt alleen zijn, of gescheiden. Het is allemaal hetzelfde,’ kaatste hij terug
- ‘Jij bent gek.’
- ‘Wie is de ‘ik’ die gek is?’
- ‘Jij bent dat!’
- ‘En wie wordt er kwaad,’ bleef hij aanhouden.
- ‘Ik word kwaad!’
- ‘Kijk in mijn ogen. Wat zie je,’ ging hij door.
- ‘Jou.’
- ‘Kijk dieper. Wat zie je? Kun je jezelf zien? Zie je niet alles?’
- ‘Ik zie een eenzame man die denkt dat hij verlicht is,’ zeg ik uiteindelijk. ‘Ik wil een intieme relatie en eerlijk gezegd ben ik liever alleen dan met iemand die denkt dat hij niemand is.’
‘Ik heb honderden verhalen gehoord zoals mijn ‘zen boyfriend’ Jivan. Verhalen over intieme relaties die in de soep liepen omdat één van de partners voortdurend de concepten en het jargon van verlichting gebruikt om intimiteit en de werkelijke uitdagingen te vermijden die menselijke relaties met zich brengen’ aldus Mariana Caplan (pag. 123).
De therapeut en boeddhist John Welwood introduceerde het begrip spirituele bypass. Een spirituele bypass is het verschijnsel dat iemand zijn emoties niet onder ogen wenst te zien, onder de vlag van spirituele onthechting. Mariana Caplan muntte ‘zen boy friends’, mannen die behendig spirituele praktijken en idealen gebruiken om de uitdagingen en vereisten te vermijden die horen bij de verbinding met een intieme partner.
Vanwege het gevaar van spirituele bypass, is het (ook) voor boeddhisten essentieel om psychologische introspectie te beoefenen, volgens Caplan. Spirituele bypass kan leiden tot emotionele armoede en relaties zonder intimiteit. De belofte van verlichting zonder pijnlijk zelfonderzoek is als geestelijke Haarlemmerolie, spirituele kwakzalverij.
Berucht in dit opzicht is, volgens Mariana Caplan, een populaire spirituele beweging die bekend staat als ‘neo advaita’, of non-dualisme (advaita is de Sanskriet term voor non-dualisme). De kernboodschap van deze beweging is dat we eigenlijk al verlicht zijn. We hoeven ons dat alleen te realiseren, met name door de ‘illusie van het ego’ los te laten en in het ‘hier en nu te zijn’ (Eckhart Tolle). Lukt ons dat, dan zijn we instant-verlicht, met allemaal prachtig vuurwerk als verbondenheid, positiviteit, onvoorwaardelijke liefde, compassie, non-dualiteit, noem maar op.
Ik heb zelf weinig directe ervaring met deze stromingen, maar verhalen die ik hoor van vrienden bevestigen het beeld dat Caplan schetst. Het boek van Caplan bevestigt ook mijn ervaring dat het boeddhistische onthechtingsjargon aantrekkelijk is voor mensen die moeite hebben om hun gevoelens onder ogen te zien en te communiceren daarover. Lastige gesprekken over kwetsuren worden dan dichtgesmeerd met een spiritueel plamuurmes. ‘Het is wat het is’, kan een mantra zijn om pijnlijke thema’s te ontwijken.
Volgens Mariana Caplan is onderscheidingsvermogen een belangrijk kompas op je spirituele pad. Zij gelooft wel in het boeddhistische einddoel van dat pad: volledige ‘awareness’: gewaarwording zonder oordeel. Volgens Caplan leren we dus eerst te ‘onderscheiden’ om uiteindelijk tot een staat van ‘niet onderscheiden’ te komen.
Ik twijfel aan de volgorde: eerst onderscheid maken, als middel om uiteindelijk tot een staat van ‘geen onderscheid’ (non-dualiteit) te komen. Ik onderschrijf wel Caplans boodschap dat iedereen zelf zijn spirituele pad vormgeeft en dat onderscheidingsvermogen een belangrijk kompas is. Maar zou het niet zo kunnen zijn dat een tijdelijke staat van niet-oordelen ons helpt om juist beter onderscheid te kunnen maken? Met andere woorden: misschien is het goed om onze oordelen op te schorten, juist om helderder te kunnen zien, en daardoor beter te kunnen afwegen wat echt belangrijk is. Dan is de volgorde dus omgekeerd: ‘geen onderscheid’ (non-dualiteit) niet als doel, maar als een middel om tot een beter, gedifferentieerder, levensopvatting te komen.
Betekenis geven is onmogelijk zonder onderscheid te maken. Of het nu gaat over goeroes of over persoonlijke waarden, het gaat altijd over hogere en lagere kwaliteiten. Een neutrale ‘waarde(n)loze’ waarneming is dan niet het doel, maar een middel. Meditatie en aandachtsoefeningen zijn heel geschikt, als middel. Het doel is het steeds beter interpreteren en ervaren van de waarde(n)volle, kleurige, en betekenisvolle werkelijkheid, om een vollediger en geïntegreerder mens te worden, die dieper kan voelen en meer compassie heeft met anderen.
Meer weten over dit onderwerp, interesse in een gesprek? Kijk op www.waarachtig-coaching.nl, of neem contact met me op via 06 55558757