Blinde vlekken fascineren mij mateloos. Zowel de blinde vlekken van mijzelf als die van anderen. Ik scoor daarmee niet echt op verjaardagen. De meeste mensen worden wat onrustig als je over blinde vlekken begint. Ik denk dat ze bang zijn dat het een opstapje is om ze eens flink de waarheid te vertellen.
Dat moge soms inderdaad verleidelijk zijn, maar dat is niet waarom blinde vlekken mij boeien. Het is de geheel eigen dynamiek van blinde vlekken die mij bekoort, ze vormen een prachtig universum met eigen wetten.
Wat is een blinde vlek? Als je een willekeurige voorbijganger die vraag stelt, stel ik mij het antwoord voor als: ‘iemand heeft een blinde vlek als hij dingen niet ziet, die voor anderen duidelijk zichtbaar zijn. ’Hoe komt dat?’ zou dan mijn vervolgvraag zijn. ‘Dat zal wel iets te maken hebben met gebrek aan kennis, of de onwil om iets te willen zien, misschien gemakzucht of domheid’.
Bij deze gangbare opvatting past de volgende metafoor. Stel je je leefwereld voor als een kamer, met meubilair, zoals stoelen tafels etc. Veel van deze voorwerpen zijn zichtbaar, omdat ze in het licht staan. Een blinde vlek is iets in die kamer dat niet zichtbaar is. Het staat in een donkere hoek. We zien het niet. Misschien omdat het ons niet bevalt. Maar als we beter zouden kijken…
Deze metafoor van een kamer is denk ik veel te zwak om uit te drukken wat het effect is van een blinde vlek. Een blinde vlek is niet iets wat je over het hoofd ziet.
Blinde vlekken kun je beter vergelijken met zwart gaten zoals die voorkomen in ons heelal. Zwarte gaten zijn ruimtelijke objecten die niet zichtbaar zijn maar die hun aanwezigheid ‘verraden’ doordat ze hun hele omgeving naar hun hand zetten.
Volgens de relativiteitstheorie vervormt hun massa de ruimte in hun nabijheid. Daardoor draaien objecten in de nabijheid in een baan om hen heen. Zoals bekend draait ons volledige melkwegstelsel rondom een onzichtbaar zwart gat.
Ook een blinde vlek is per definitie niet zichtbaar voor de ongelukkige eigenaar. Op een vergelijkbare manier als in het heelal, draait je hele psychologische melkwegstelsel rondom die blinde vlek. Je blinde vlekken zijn dus geen onvolkomenheden in je waarneming, blinde vlekken bepalen je waarneming.
Een zwart gat veroorzaakt een kromming van de ruimte, en zo veroorzaakt je blinde vlek een kromming van je wereldbeeld. Die kromming is je wereldbeeld, voor jezelf onzichtbaar, maar voor anderen wel merkbaar in hun relatie met jou. Meestal hebben anderen er last van, zeker als ze een meer intieme relatie met je hebben.
Stel je bent erg bang voor kritiek, want je ervaart kritiek altijd als een aanval op jou als persoon. Je bent je daar echter niet bewust van. Je omgeving zal dat snel doorhebben en je sparen maar tegelijkertijd kan men minder tegen je zeggen. Je hebt daar zelf waarschijnlijk weinig last van, maar je omgeving worden gedwongen om daarmee rekening te houden en sommigen zullen om die reden afstand houden.
Als je reflectief bent ingesteld, en je vraagt je af waarom mensen zich op een bepaalde manier gedragen, kun je behoorlijk in beslag genomen of zelfs in de war gebracht worden door de blinde vlekken van anderen. Je begrijpt niet waarom iemand zo boos wordt om een relatief onschuldige opmerking die als kritiek uitgelegd kan worden.
Het 'voordeel' van het hebben van een blinde vlek is dat je er zelf geen 'zorgen' om hebt, je hoeft bijvoorbeeld je niet af te vragen wat er in het hoofd van anderen omgaat.
Dat lijkt bijna niet eerlijk: degene met de blinde vlek gaat vrolijk z'n onbewuste gang, terwijl zijn meer bewuste omgeving probeert er chocola van te maken en daar energie aan kwijt is.
Het nadeel van een blinde vlek is dat je telkens tegen dezelfde soort (relatie)problemen aanbotst. Dat lijken een soort 'omstandigheden' (iemand doet 'onaardig', 'mannen zijn onbetrouwbaar'), maar het zijn in feite patronen die gecreëerd zijn door de vlek(ken). Degene met de blinde vlek voelt zich vaak slachtoffer van de omstandigheden. Hij is daardoor ook minder vrij en wordt meer geleefd. Je blinde vlekken op psychologisch niveau weerspiegelen zich dus in patronen op relatieniveau.
Wil je iets begrijpen van de wereld om je heen en je rol in bijvoorbeeld relaties, dan moet je bewust worden van de kromming in je wereldbeeld. Niet elke blinde vlek veroorzaakt dezelfde mate van vervorming. Bij zwarte gaten is de één zwaarder is dan de ander en zo is het ook bij blinde vlekken.
Zwarte gaten zijn er, net als blinde vlekken, in soorten en maten. De vraag is niet of je blinde vlekken hebt, iedereen heeft die. De vraag is hoe zwaar ze zijn en daarmee, hoezeer ze je waarneming vervormen.
De essentie van een blinde vlek is angst. Angst zorgt ervoor dat we niet naar blinde vlekken kunnen of durven te kijken. Het is, bijvoorbeeld, de angst voor afwijzing die ervoor kan zorgen dat we kritiek op onze handelingen soms ervaren als kritiek op onze persoon. En vervolgens zien we mensen die kritiek leveren, als aanvallers en dus tegenstanders.
Hoe groter en fundamenteler je angst, hoe groter je blinde vlek, en hoe groter de kromming in je wereldbeeld. Kleine angsten leiden tot kleine vertekeningen, grote angsten tot grote. Grote angsten voor afwijzing leiden tot veel tegenstanders – en veel afwijzing. Dit geldt in persoonlijke relaties en in de politiek.
Het goede nieuws is dat in tegenstelling tot zwarte gaten, angsten geen natuurverschijnsel zijn waar je geen invloed op hebt. Als je je bewust wordt van je angsten, onttrek je je aan hun vertekende effect. Angsten kunnen verdwijnen als je ze onder ogen ziet. Niet onmiddellijk, van het ene moment op het andere, maar het kan.
Wil je dus iets begrijpen van de kromming in je eigen wereldbeeld dan moet je de zwarte gaten lokaliseren en de angsten die erbij horen onder ogen zien.
Bewustzijn en persoonlijke groei is, voor mij, het ervaren en begrijpen van zwarte gaten in het universum van de menselijke psyche. En het idee dat ze onderdeel zijn van het psychisch universum, dat maakt ze zo boeiend! De zwarte gaten, de blinde vlekken is waar het gebeurt in het psychisch universum. Dit is waar de strijd geleverd wordt, waar we tegen onze eigen grenzen aanlopen. Het exploreren van deze ruimte is letterlijk bewustzijnsverruimend.
Voor het verkennen van die ruimte hebben we een tweetrapsraket nodig. Ten eerste hebben we het besef nodig dat er zoiets is als een psychisch universum. En dat er objecten zijn die we niet kunnen zien, en die toch onderdeel zijn van dat universum. Wàt groei eigenlijk is. Bewustwording over bewustzijn. Dat is de eerste trap van de raket.
De tweede trap van de raket is kennis over hòe persoonlijke groei tot stand komt. Dat is via het onder ogen zien van je diepste angsten. Bewustzijn over bewustwording. Met dat tweetraps ruimtevaartuig ben je in staat, ‘to go boldly where no one has gone before’.