Egbertale

Over zingeving en waarachtigheid

  • Home
    Home Hier kunnen alle blogberichten op de hele site gevonden worden.
  • Tags
    Tags Toont een lijst met tags die in de blog gebruikt zijn.
  • Inloggen
    Login Inlogformulier

A.M. de Jong: een groot Nederlands schrijver

op
  • Fontgrootte: Groter Kleiner
  • Hits: 5055
  • Afdrukken

Precies 70 jaar geleden, op 18 oktober 1943, werd de schrijver Adriaan M. de Jong in zijn huis in Blaricum vermoord door Nederlandse SS-ers. Het was een wraakactie op een poging van het verzet om zijn foute buurman te liquideren, een poging die overigens mislukt was.

A.M. de Jong is vooral bekend geworden door Merijntje Gijzen, een meesterwerk in acht delen. Het verhaalt als een echte ‘Bildungsroman’ de ontwikkeling van een Brabants jongetje tot man, met alle teleurstellingen en inzichten die bij een mooi gelaagde roman horen. En bovendien nog fantastisch vlot en levendig geschreven. In een lovende bespreking in de Gids prijst de dichter Martinus Nijhoff de verbeelding van de wereld van een kind door De Jong:

En zoals dat brave ventje in deze beide delen getekend is, met zijn grofwollen kousen in de klompen, met zijn petje boven de ernstige ogen, wars van het spelen met andere kinderen, aanhoudend snakkend naar de overwinning van het goede, (…) - en ik verzeker u dat ik niet sentimenteel ben -, heb ik telkens de lectuur moeten staken en in ik weet niet wat voor ontroering moeten heen en weer lopen, eer ik kon verder lezen. (…) [de schrijver] doet ons beseffen, dat kinderen niet slechts kleine mensen in voorbereiding zijn, met al onze gewaarwordingen van vreugde en verdriet lieftallig in minuscule proporties, maar dat kinderen bovendien, buiten de betrekkingen met het mensenleven om, als ‘andere’ wezens, aandeel hebben aan een aparte wereld, goddelijk kostbaar, intact en doelloos, zoals de wereld van dieren en sterren zijn moet, waar wij, die van ons veertiende jaar af het leven tot bewustzijnsverschijnselen herleiden, eenvoudig geen toegang in hebben.

Het is niet vreemd dat Merijntje mateloos populair werd, en het leidde in 1936 tot een heuse boekverfilming met een jong Kees Brusse in één van de hoofdrollen. De regisseur, Kurt Gerron is trouwens de hoofdpersoon van 'Terugkeer ongewenst', van de schrijver Charles Lewinsky (2012). 

Merijntje wordt nu weinig meer gelezen. Dat is jammer: het is nog steeds heerlijk om te lezen, fris en spannend. Wat mij betreft is het één van de hoogtepunten van de Nederlandse literatuur van de vorige eeuw. Qua schrijverschap kan A.M. de Jong gemakkelijk de vergelijking aan met Bordewijk of Nescio. Toch valt er op de website van de Koninklijke Bibliotheek te lezen:

Merijntje Gijzen was het grote succes van de socialistische schrijver A.M. de Jong, die overigens het streekromanniveau nooit te boven is gekomen.

Het streekromanniveau... Wat een onheuse beoordeling! Inderdaad, Merijntje Gijzen speelt in West Brabant, maar dat maakt het nog geen roman op ‘streekromanniveau’, wat dat ook mag betekenen. Ook in de canon van de Nederlandse letterkunde is De Jong afwezig. Waar komt dat gebrek aan erkenning vandaan?

Het oordeel over De Jong is waarschijnlijk vooral vertekend door de positie die hij innam in het literaire landschap van voor de tweede wereld oorlog. Velen zullen nog van hun middelbare school de ‘vorm of vent’ discussie herinneren. Kort samengevat kwam deze discussie erop neer dat volgens Menno ter Braak (en Du Perron) de persoonlijkheid van de schrijver (vent) een rol moest spelen in de beoordeling van zijn werk. Mooischrijverij (vorm) vonden zij uit den boze, poëzie is al bijna verdacht. Ter Braak en Du Perron waardeerden het werk van Bordewijk en Nescio, en bekritiseerden het werk van bijvoorbeeld Martinus Nijhoff. Niet toevallig een bewonderaar van De Jong.

Twee zaken zijn De Jong aangerekend: ten eerste was hij socialist en ten tweede was hij bijzonder populair. Door zijn populariteit en zijn kritiek op het literaire establishment was hij een doorn in het oog van dit ‘burgerlijke’ establishment. Zijn uitgesproken socialistische sympathieën brachten hem in conflict met Ter Braak. Niet zozeer de politieke oriëntatie – beiden waren fel tegenstander van het nazisme – maar de rol die deze levensbeschouwing speelde in het werk van De Jong. De Jong heeft enkele jaren bij het Volk als kunst/literatuur criticus. Waar Ter Braak zich aan ergerde was dat De Jong zijn socialistische voorkeuren liet doorschemeren in zijn beoordeling van andere schrijvers. Ter Braak was trouwens niet de enige die zich ergerde aan het moralisme van De Jong en zijn uitgesproken opvattingen over ‘echte kunst’. Daar hadden hij en anderen wellicht een punt – ik ken de bewuste kritieken niet – ook in Merijntje Gijzen eindigt op een nogal drakerige manier als Merijntje het licht ziet van het socialisme.

Dat de ‘vent’ belangrijker wordt onder de donkere wolken van een fascistische dreiging, vlak voor de Tweede Wereldoorlog, kan ik me voorstellen. Het punt is alleen dat als je dit criterium gaat toepassen, dat wil zeggen, een schrijver de maat neemt of hij als 'vent' deugt, dat je al snel in dezelfde val trapt als De Jong blijkbaar deed. Voor je het weet beoordeel je schrijvers op een deel van het werk dat je niet aanstaat of vermeende ideeën of karakter. Argumenten worden dan spoedig op de man gespeeld en in die zin lijkt Ter Braaks kritiek op De Jong een kwestie van de ‘pot verwijt de ketel’. Hun overeenkomsten, zozals het intellectuele verzet tegen het fascisme en het tragische einde van beide schrijvers (Ter Braak pleegde zelfmoord bij de inval van de Duitsers) maakt de discussie alleen maar onwezenlijker.

De Jong en Ter Braak zijn fenomenale schrijvers die beiden een plek verdienen in de canon van de Nederlandse literatuur. De soms wat kleinzielige beoordeling van De Jong maakt Ter Braak niet tot een mindere essayist. De enigszins drakerige pagina’s uit Merijntje Gijzen volgen na een reis van ruim duizend pagina's met vaak prachtig proza. We doen beide schrijvers tekort door onze oordelen nog te laten sturen door een richtingenstrijd uit de begin van de vorige eeuw. Laten we ze lezen en waarderen, en dan niet op het minste, maar op het beste dat ze gemaakt hebben.

Laatst aangepast op
  • Gast
    Carla van Dalen donderdag, 13 februari 2020

    Ik bewonder AM de Jong mede omdat ik als kind in zijn huis heb gelogeerd en hij samenwerkte met mijn vader die musicus was. Ook na de moord hebben mijn ouders en ik in het huis gewoond.
    Momenteel ben ik bezig een deel van deze ervaringen in mijn nieuwe boek op te tekenen

    Antwoord Annuleer
  • Egbert Oldenboom
    Egbert Oldenboom donderdag, 13 februari 2020

    Wat bijzonder Carla! Ik ben erg benieuwd naar je boek! Hoever ben je?

Laat uw reactie achter

Gast
Gast vrijdag, 20 november 2026